Co wiemy i czego nie wiemy o polszczyźnie kowieńskiej

Halina Karaś

Published: 2024-03-06

Vol. 810 No. 1 (2024)

What we do and do not know about the Kaunas Polish language

Halina Karaś

Abstract

The article aims at providing a synopsis of previous studies on the Kaunas Polish language, as well as identifying knowledge gaps, i.e., the things that – despite extensive research on this language variety – are still not known. At the turn of the 20th and the 21st century, intensified research both on the current Polish language variety, as spoken in the Kaunas region, and its history (mainly over the 19th century up till the 1950s) brought about vast amounts of linguistic and extralinguistic data. However, a detailed analysis shows that there is no easy answer to the question posed in the title of the paper. The article overviews the situation of the Kaunas Polish language, its territorial range, scope, and functions, as well as its defining features observable at the beginning of the 21st century. The author also outlines how the language variety – a subdivision of the Polish in the North-Eastern Borderlands – has evolved over the 20th century.

Keywords:

Polish language in the former North-Eastern Borderland (kresy), language features typical of the North-Eastern Borderlands, substrate, linguistic borderland

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Karaś, H. (2024). What we do and do not know about the Kaunas Polish language. Poradnik Językowy, 810(1), 7–23. Retrieved from https://journals.polon.uw.edu.pl/index.php/pj/article/view/1302

Cited by / Share

References

Adomavičiūtė, I. 1994. O jazyke i nacional’nom samosoznanii žemajtskoj šljachty. W: Studia nad Polszczyzną Kresową, t. 7, red. J. Rieger, Warszawa, s. 121–127.
Google Scholar

Adomavičiūtė-Čekmonienė, I., Čekmonas, V. 1999. Polskojęzyczna wysepka pod Oniksztami, której dziś już nie ma (z historii języka polskiego na Litwie rdzennej). W: Studia nad Polszczyzną Kresową, t. 9, red. J. Rieger, Warszawa, s. 33–55.
Google Scholar

Bronicka, T. 1997. Północnokresowe cechy fonetyczne w polskojęzycznej kowieńskiej prasie międzywojennej. W: Kilka rozpraw filologicznych, red. E. Fryska, J. Mędelska, s. 106–116, Bydgoszcz.
Google Scholar

Bronicka, T. 1999. Zmiany w polszczyźnie kowieńskiego tygodnika „Chata Rodzinna”: roczniki 1924–1939. W: Sytuacja językowa na Wileńszczyźnie, red. J. Porayski-Pomsta, s. 175–186, Warszawa.
Google Scholar

Graczykowska, T. 1998. Nazwy zawodów i funkcji w kowieńskim tygodniku „Chata Rodzinna”. Poradnik Językowy, z. 7, s. 34–42.
Google Scholar

Graczykowska, T. 1999a. Lituanizmy leksykalne w kowieńskim tygodniku „Chata Rodzinna”. W: Język Polski Dawnych Kresów Wschodnich. Studia i Materiały, t. 2, s. 377–384.
Google Scholar

Graczykowska, T. 1999b. Zmiany w polszczyźnie kowieńskiego tygodnika „Chata Rodzinna”: rocznik 1924 a 1939. W: Sytuacja językowa na Wileńszczyźnie, red. J. Porayski-Pomsta, Warszawa, s. 175–186.
Google Scholar

Graczykowska, T. 2005. Słownictwo kowieńskie dotyczące przygotowania pokarmów (na materiale tygodnika „Chata Rodzinna” z lat 1922–1940), Acta Baltico-Slavica 29, s. 125–137.
Google Scholar

Grek-Pabisowa, I. 2001. Współczesne gwary na Litwie i Białorusi. Fonetyka, Warszawa.
Google Scholar

Grek-Pabisowa, I., Maryniakowa I. 1997, Język polski na Kresach północno-wschodnich dawniej i dziś. W: Historia i współczesność języka polskiego na Kresach Wschodnich, red. I. Grek-Pabisowa, s. 27–109, Warszawa.
Google Scholar

Grek-Pabisowa, I., Ostrówka, M., Jankowiak, M. 2017. Słownik mówionej polszczyzny północnokresowej. Online (preprint): https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/128 [dostęp: 27.11.2023].
Google Scholar

Jakubowski, J. 1930. Język polski na Kowieńszczyźnie, Przegląd Współczesny, nr 95, s. 450–456.
Google Scholar

Karaś, H. 2000a. O polszczyźnie anonimowej gramatyki języka litewskiego z I ćwierci XX wieku (przez X.D.K.P.S). Pisownia, fonetyka, Poradnik Językowy, z. 7, s. 10–11.
Google Scholar

Karaś, H. 2000b. O polszczyźnie anonimowej gramatyki języka litewskiego z I ćwierci XIX wieku (przez X.D.K.P.S). Fleksja, składnia, słownictwo, Prace Filologiczne 45, s. 225–244.
Google Scholar

Karaś, H. 2001. O specyfice polszczyzny kowieńskiej (w porównaniu z odmianą wileńsko-smołwieńską). W: Studia nad Polszczyzną Kresową, t. 10, red. J. Rieger, Warszawa, s. 137–160.
Google Scholar

Karaś, H. 2002. Gwary polskie polskie na Kowieńszczyźnie, Warszawa – Puńsk: Wydawnictwo „Aušra”.
Google Scholar

Karaś, H. 2004. O polszczyźnie wokół Jeziorosów na Litwie. W: Studia nad Polszczyzną Kresową, red. J. Rieger, t. 11, s. 35–72. Warszawa.
Google Scholar

Karaś, H. 2008. Zmiany sytuacji polszczyzny w wielojęzycznym regionie kowieńskim na Litwie w XX wieku, Poradnik Językowy, z. 7, s. 38–48.
Google Scholar

Karaś, H. 2009a. Charakterystyka wyrazu szlachta w gwarach polskich na Litwie. W: W kręgu języka. Materiały konferencji „Słowotwórstwo – słownictwo – polszczyzna kresowa” poświęconej pamięci Profesor Zofii Kurzowej, Kraków 16–17 maja 2008, red. M. Skarżyński, M. Szpiczakowska, Biblioteka LingVariów, t. 2, s. 69–80. Kraków.
Google Scholar

Karaś, H. 2009b. Polszczyzna w warunkach wielojęzyczności. Wybrane zagadnienia współczesnej sytuacji języka polskiego na Litwie. W: Zielonogórskie Seminaria Językoznawcze 2006–2007, red. M. Hawrysz, Zielona Góra, s. 103–134.
Google Scholar

Karaś, H. 2009c. Polszczyzna okolic Jeziorosów jako wariant terytorialny języka polskiego na Litwie. W: Polszczyzna za granicą jako język mniejszości i języki mniejszościowe w Polsce, t. 1, red. E. Dzięgiel, A. Zielińska, s. 25–46. Warszawa.
Google Scholar

Karaś, H. 2010. Cmentarze na Litwie jako znak wielokulturowego dziedzictwa Wielkiego Księstwa Litewskiego. W: Językowe i kulturowe dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. J. Mędelska, Z. Sawaniewska-Mochowa, s. 59–74. Bydgoszcz.
Google Scholar

Karaś, H. 2012. Sytuacja języka polskiego w okolicach Wiłkomierza na Litwie. W: Język Polski Dawnych Kresów Wschodnich, t. 5, red. K. Czarnecka, D. Kowalska, s. 103–114. Warszawa.
Google Scholar

Karaś, H. 2016a. Język polski na Kowieńszczyźnie – sytuacja, zmiany, stan na początku XXI wieku. W: Gwary polskie na Litwie, red. K. Rutkowska. Online: http://www.lenkutarmes.flf.vu.lt/files/karas_Jezyk_polski_na_Kowienszczyznie_sytuacja_zmiany_stan.pdf [dostęp: 27.11.2023].
Google Scholar

Karaś, H. 2016b. Specyfika gwar polskich na Kowieńszczyźnie na tle innych odmian polszczyzny na Litwie. W: Gwary polskie na Litwie, red. K. Rutkowska. Online: http://www.lenkutarmes.flf.vu.lt/files/karas_specyfika_gwar_pl.pdf [dostęp: 27.11.2023].
Google Scholar

Karaś, H. 2017. Język polski pogranicza litewsko-łotewsko-białoruskiego w świetle frekwencji cech językowych. Warszawa: Wydawnictwo Wydziału Polonistyki.
Google Scholar

Karaś, H. 2018. Frekwencja jako jeden z wyznaczników zróżnicowania polszczyzny na Litwie (na przykładzie gwar okolic Ignalina i Jeziorosów), Poradnik Językowy, z. 4, s. 61–76.
Google Scholar

Karaś, H. 2019. Uwagi o polszczyźnie jako języku religijnym na Wschodzie (ze szczególnym uwzględnieniem Litwy), Studia Elbląskie 20, s. 147–159.
Google Scholar

Karaś, H. 2023. Polszczyzna kowieńska – historia i współczesność. W: Polacy na Kowieńszczyźnie, red. W. Lis, s. 107–234. Lublin: Wydawnictwo Academicon.
Google Scholar

Karaś, H., Kolis, N. 1994. Polszczyzna dziewiętnastowiecznej gramatyki języka żmudzkiego Józefa Czułdy. W: Studia z historii języka polskiego, red. W. Kupiszewski, s. 135–161. Warszawa.
Google Scholar

Karaś, H., Rutkowska, K., Geben, K., Ušinskiene, W. 2001. O języku polskim na Kowieńszczyźnie. W: Język polski na Kowieńszczyźnie. Historia – sytuacja socjolingwistyczna – teksty, red. H. Karaś, Warszawa – Wilno.
Google Scholar

Koniusz, E. 2001. Polszczyzna z historycznej Litwy w Słowniku gwar polskich Jana Karłowicza. Kielce.
Google Scholar

Koniusz, E. 2007. Sytuacja językowa i tożsamościowa na Litwie Kowieńskiej w XIX wieku w świetle powieści Józefa Weyssenhoffa „Soból i panna”. W: Preteksty – Teksty – Konteksty, red. M. Barański, Z. Trzaskowski, s. 327–339. Kielce.
Google Scholar

Koniusz, E. 2010. Obraz polszczyzny kowieńskiej w powieściach cyklu litewskiego Józefa Weyssenhoffa. W: Językowe i kulturowe dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. J. Mędelska, Z. Sawaniewska-Mochowa, s. 351–364. Bydgoszcz.
Google Scholar

Kurzowa, Z. 1993. Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w., Warszawa – Kraków.
Google Scholar

Marszałek, M. 1999. Odzwierciedlenie północnokresowych cech fonetycznych w Słowniku litewsko-polskim K. Tamutisa. Język Polski 79, z. 9, s. 276–282.
Google Scholar

Marszałek, M. 2003. O osobliwościach fonetyczno-graficznych XIX-wiecznej polszczyzny kowieńsko-żmudzkiej (na materiale Litewsko-łotewsko-polsko-rossyskiego słównika M. Mieņinisa). W: Studia z gramatyki i leksykologii języka polskiego, red. M. Gębka-Wolak, I. Kaproń-Charzyńska, M. Urban, s. 235–255. Toruń.
Google Scholar

Marszałek, M., Mędelska, J. 1999a. O polszczyźnie kowieńskiej utrwalonej w słownikach przekładowych z międzywojennej Republiki Litewskiej. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia Filologiczne 45, s. 37–66.
Google Scholar

Marszałek, M., Mędelska, J. 1999b. Osobliwości fonetyczne w polskich podręcznikach wydawanych w międzywojennej Republice Litewskiej, Acta Baltico-Slavica 29, s. 117–125.
Google Scholar

Mędelska, J. 1997. Wymowa kowieńska w zwierciadle słownikowym (na podstawie słownika litewsko-polsko-rosyjskiego z 1922 r., Poradnik Językowy, z. 7, s. 31–32.
Google Scholar

Mędelska, J., Marszałek, M. 2001. Z badań nad stanem kulturalnej polszczyzny kowieńskiej w dwudziestoleciu międzywojennym, Język Polski 81, nr 6, s. 259–266.
Google Scholar

Mędelska, J., Marszałek, M. 2005. Za murem. Polszczyzna wydawnictw publikowanych w Republice Litewskiej w latach 1919–1940 (na tle ogólnopolskim i północnokresowym), t. 1: Fonetyka, grafia, Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej.
Google Scholar

Płusa, M. 2012. O niektórych regionalizmach leksykalnych i semantycznych z Litwy Kowieńskiej w powieściach Józefa Weyssenhoffa. W: W przestrzeni języka. Prace ofiarowane Profesor Elżbiecie Koniusz z okazji Jej jubileuszu, red. S. Cygan, M. Marczewska, s. 443–456. Kielce.
Google Scholar

Płusa, M. 2019. Studia nad językiem Józefa Weyssenhoffa, cz. 1: Język młodzieńczej korespondencji do Konstantego Marii Górskiego. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Google Scholar

Rieger, J., Masojć, I., Rutkowska, K. 2006. Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie, Warszawa.
Google Scholar

Rutkowska, K. 2002. Ukanie w gwarach polskich na Litwie. W: Język mniejszości w otoczeniu obcym, red. J. Rieger, Warszawa, s. 77–85.
Google Scholar

Rutkowska, K. 2016c. Lituanizmy w gwarach polskich na Litwie: stan badań, typologia, sposoby adaptacji. W: Gwary polskie na Litwie, red. K. Rutkowska. Online: http://www.lenkutarmes.flf.vu.lt/files/rutkovska_lituanizmy_pl.pdf [dostęp: 27.11.2023].
Google Scholar

Sawaniewska-Mochowa, Z. 1985. O polszczyźnie litewskiej w „Dolinie Issy” Czesława Miłosza. W: Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej 23, s. 65–85. Warszawa.
Google Scholar

Sawaniewska-Mochowa, Z. 1995. O polszczyźnie w Słowniku Szymona Dowkonta z połowy XIX wieku. W: Studia nad Polszczyzną Kresową, t. 9, red. J. Rieger, s. 195–200. Warszawa.
Google Scholar

Sawaniewska-Mochowa, Z. 1996. „Pan Mateusz”, czyli jak mówiono po polsku na Żmudzi. W: Język Polski dawnych Kresów Wschodnich, t. 1, red. J. Rieger, s. 67–70. Warszawa.
Google Scholar

Sawaniewska-Mochowa, Z. 1999. Z polszczyzny kowieńskiej XIX wieku (wybrane zagadnienia z zakresu grafii, fonetyki i leksyki), Acta Baltico-Slavica 24, s. 239–251.
Google Scholar

Sawaniewska-Mochowa, Z. 2000. Świat jeden, ale nie jednolity, czyli o zróżnicowaniu socjalnym polszczyzny kowieńskiej. W: Kontakty językowe polszczyzny na pograniczu wschodnim, red. E. Wolnicz-Pawłowska, W. Szulowska, s. 221–229. Warszawa.
Google Scholar

Sawaniewska–Mochowa, Z. 2002. Ze studiów nad socjolektem drobnej szlachty kowieńskiej (na podstawie słowników przekładowych Antoniego Juszkiewicza), Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego.
Google Scholar

Sawaniewska-Mochowa, Z., Zielińska, A. 2005. Szlachta laudańska i jej polszczyzna dawniej i dziś, Acta Baltico-Slavica 29, s. 69–85.
Google Scholar

Sawaniewska-Mochowa, Z., Zielińska, A. 2007. Dziedzictwo kultury szlacheckiej na byłych Kresach północno-wschodnich Rzeczypospolitej. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Google Scholar

Tekielski, K. 1984. Regionalizmy kresowe w Dolinie Issy Czesława Miłosza, Język Polski 64, s. 34–40.
Google Scholar

Turska, H. 1939/1995. O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie, Vilnius.
Google Scholar

Zielińska, A. 1999a. O polszczyźnie na Litwie Kowieńskiej. W: Studia nad Polszczyzną Kresową, t. 9, red. J. Rieger, s. 11–32. Warszawa.
Google Scholar

Zielińska, A. 1999b. Elementy języka litewskiego w polszczyźnie kowieńskiej, Acta Baltico-Slavica 24, s. 253–261.
Google Scholar

Zielińska, A. 2001. Polskie ziemiaństwo w międzywojennej Republice Litewskiej wobec języka polskiego. Etnografia Polska, t. 44, z. 1/2, s. 115–124.
Google Scholar

Zielińska, A. 2002. Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne, Warszawa: SOW.
Google Scholar

Чекмoнac, В. 2001. Польский язык в Йoнавском районe Литвы (социолингвистическue заметки). W: Studia nad Polszczyzną Kresową, t. 10, red. J. Rieger, s. 71–91. Warszawa.
Google Scholar