Sekundární předložky s variantní valencí vyjadřující determinaci akce v ukrajinštině

Hanna Sytar; Anatolii Zahnitko

doi:10.32798/pf.1778

Opublikowane: 2025-12-29

Tom 80 (2025)

Przyimki wtórne o zmiennej walencji wyrażające określenie czynności w języku ukraińskim

Hanna Sytar , Anatolii Zahnitko

Prace Filologiczne

Dział: ARTYKUŁY

https://doi.org/10.32798/pf.1778

Abstrakt

Niniejsze opracowanie poświęcone jest specyficznej i niezbadanej dotąd grupie przyimków wtórnych o wariantywnej walencji i znaczeniu determinacji czynności w języku ukraińskim. Analiza 49 przyimków, przeprowadzona na podstawie materiałów słownikowych i Generalnego Korpusu z Adnotacjami Regionalnymi (GRAC, v. 17), pozwala wyciągnąć wnioski na temat systemowego charakteru ich tworzenia w języku ukraińskim i zaproponować ich klasyfikację według liczby wariantów kontrolowanej formy słownej, liczby składników jednostki, początkowej części mowy, form przypadku słowa zależnego, liczby rzeczowników głównych i relacji semantycznych.

Badanie wykazało, że relatywna semantyka rzeczownika głównego i celownik rzeczownika zależnego mogą sygnalizować występowanie formy dopełniacza (z dodaniem lub bez dodania przyimka głównego) i odwrotnie. Na tym etapie absolutna większość jednostek z potrójną walencją obejmuje celownik, до+dopełniacz, з/із/зі+narzędnik, a prawdopodobieństwo pojawienia się nowych przyimków z kombinacją tych form jest wysokie.

Słowa kluczowe:

części mowy, wariantywność, korpus tekstów

Podobne artykuły

Andrea Hudousková, Korpus z anotacją składniową jako źródło informacji o czeskiej walencji dla użytkowników niebędących rodzimymi mówcami – ujęcie leksykalno-składniowe , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Jakub Sláma, Barbora Štěpánková, Walencyjne zachowanie interjekcji w języku czeskim , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Krystyna Waszakowa, O produktywności słowotwórczej w nowej czeskiej gramatyce (na tle teorii Miloša Dokulila) , Prace Filologiczne: 2024: Tom dedykowany Profesorowi Zbigniewowi Greniowi
Elżbieta Kaczmarska-Zglejszewska, Walencja wyrażeń oznaczających uczucia i emocje w języku polskim w wypowiedziach obcokrajowców uczących się języka polskiego jako obcego (na podstawie materiałów z korpusu PoLKo) , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)
Lucie Šťastná, „Zvířecí” výrazy pro lidský svět. Opozice člověk – zvíře v češtině , Prace Filologiczne: Nr 73 (2019)
Agata Kwaśnicka-Janowicz, Karmia czysta – koncept czystości w staropolskim dyskursie kulinarnym , Prace Filologiczne: Tom 78 (2023)
Martina Ivanová, Peter Kostelník, Słowniki walencyjne języka słowackiego i możliwości ich wykorzystania przy tworzeniu baz wiedzy , Prace Filologiczne: Tom 80 (2025)

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Sytar, H., & Zahnitko, A. (2025). Przyimki wtórne o zmiennej walencji wyrażające określenie czynności w języku ukraińskim. Prace Filologiczne, 80, 325–350. https://doi.org/10.32798/pf.1778

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

GRAC – Shvedova, M., von Waldenfels, R., ͡Iarygin, S., Rysin, A., Starko, V., Nikolaenko, T. ta in. Heneralnyi rehionalno anotovanyĭ korpus ukraїnskoї movy, Kyїv, Lviv, Ĭena 2017-2024 [access date: 6.10.2024].
Google Scholar

SUM – Slovnyk ukraїnskoї movy. Kyїv 1970–1980.
Google Scholar

SUMO – Slovnyk ukraїnskoї movy online, t. 1–14 (A-PREFERÉNTSIIA). Kyiv 2015-2024, <https://sum20ua.com/Entry/index?wordid=1&page=0> [access date: 15.10.2024].
Google Scholar

SUP – Zahnitko, A., Danyl͡iuk, I., Sytar, H., Shchukina, I. Slovnyk ukraїnskykh pryimennykiv. Done͡tsk 2007.
Google Scholar

Blatná, R. (2006). Víceslovné předložky v současné češtině. Praha: Nakladatelství Lidové noviny, Ústav Českého národního korpusu.
Google Scholar

Čermák, F. (1996). Systém, funkce, forma a sémantika českých předložek, Slovo a slovesnost, 57 (1), 30-46.
Google Scholar

Daneš, F. (1985). Věta a text: studie ze syntaxe spisovné češtiny. Praha: Academia.
Google Scholar

Derev͡ianko, L. I. (2017). Koreliatsi͡ia pervynnykh i vtorynnykh pryimennykiv u strukturi chasovykh semantyko-syntaksychnykh vidnoshen. Poltava: Astraia.
Google Scholar

Eichinger, L. M., Eroms, H.W. (1995). Dependenz und Valenz. Hamburg: Helmut Buske Verlag.
Google Scholar

Engel, U. (1977). Syntax der deutschen Gegenwartssprache. Berlin: Schmidt.
Google Scholar

Greenbaum, S. (1996). The Oxford English Grammar. Oxford: Oxford University Press.
Google Scholar

Grochowski, M. (2005) (red.). Przysłówki i przyimki. Studia ze składni i semantyki języka polskiego. Toruń: Wydawnictwo UMK.
Google Scholar

Grzegorczykowa, R. (2013). Wyklady z polskiej składni. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar

Helbig, G. (1982). Valenz Satzglieder – semantische Kasus – Satzmodelle. Leipzig: Enzyklopadie.
Google Scholar

Helbig, G., Schenkel, W. (1991). Wörterbuch zur Valenz und Distribution deutscher Verben. Berlin, Boston: De Gruyter. DOI: https://doi.org/10.1515/9783111561486
Google Scholar

Hramatyka suchasnoї ukraїnskoї literaturnoї movy. Morfolohi͡ia (2017). Vykhovane͡ts, I., Horodenska, K., Zahnitko, A., Sokolova, S. / Horodenska, K. (red.). Kyїv: Vydavnychyĭ dim Dmytra Buraho.
Google Scholar

Kan͡iushkevich, M. I. (2008-2010). Belarusk͡ia prynazoŭniki i ich analahi. Hramatyka real′naha ŭžyvannja. Materyaly da sloŭnika. U 3 č. Hrodna: HrDU.
Google Scholar

Kushch, N. V. (2008). Pryimennykova ekvivalentnist v ukraїnskiї hramaty͡tsi: struktura, semantyka, funk͡tsiї. Dyserta͡tsi͡ia … kand. filol. nauk. Done͡tsk.
Google Scholar

Lepnev, M. G. (2003). Russkie proizvodnye predlogi: osobennosti semanticheskogo i sintaksicheskogo funk͡tsionirovani͡ia: avtoref. dis. … kand. filol. nauk. Sankt-Peterburg.
Google Scholar

Lönngren, L. (1998). Valency structures in Russian. Oslo: Novus.
Google Scholar

Lönngren, L. (2007). O pervom aktante russkogo predloga, Polyarnyj vestnik, 10, 27-39. DOI: https://doi.org/10.7557/6.1308
Google Scholar

Lopatková, M., Kettnerová, V., Vernerová, A., Bejček, E., Žabokrtský, Z. (2020). VALLEX 4.0 (2021-02-12), LINDAT/CLARIAH-CZ digital library at the Institute of Formal and Applied Linguistics (ÚFAL), Faculty of Mathematics and Physics, Charles University, http://hdl.handle.net/11234/1-3524, [access date: 10.10.2024].
Google Scholar

Luchyk, A. (2006). Slovnyk ekvivalentiv slova ukraїnskoї movy. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar

Masy͡tska, T. (2019). Typolohi͡ia semantyko-syntaksychnykh rechennievykh zalezhnostei. Lu͡tsk: Tverdynia.
Google Scholar

Mluvnice češtiny 3. Skladba. (1987). Praha: Academia.
Google Scholar

Panevová, J. (1980). Formy a funkce ve stavbě české věty. Praha: Academia.
Google Scholar

Pomirkovana, T. V. (2009). Typolohi͡ia semantyko-hramatychnykh vidnoshen u pryimennykovykh konstruk͡tsiiakh anhliĭskoї ta ukraїnskoї movakh. Avtoref. dys. … kand. filol. nauk. Kyїv.
Google Scholar

Quirk, R., Greenbaum, S., Leech, G., Svartvik, J. (1985). A Comprehensive Grammar of the English Language. London: Longman.
Google Scholar

Sitar’, A. (2007). Tipy morfosintaksicheskikh variantov predlozhnykh analogov v ukrainskom ͡iazyke. In: Chteni͡ia, posv͡iashchennye pam͡iati professora V. A. Karpova (66-71). Minsk: Izd. centr BGU.
Google Scholar

Stepanova, M. D., Helbig, G. (1978). Chasti rechi i problema valentnosti v sovremennom nemeckom ͡iazyke. Moskva: Vyssha͡ia shkola.
Google Scholar

Sytar, H. (2008). Konversyvnist pryimennykovykh odyny͡ts v ukraїnskiĭ movi. In: Ucrainica III. Současná ukrajinistika: Problémy jazyka, literatury a kultury. Acta Universitatis Palackianae Olomucensis. Facultas Philosophica Philologica 97-2008 / 1. část / Sborník článků IV. Olomoucké sympozium ukrajinistů (77-82). Olomouc: Univerzita Palackého v Olomouci.
Google Scholar

Tesnière, L. (1959). Éléments de Syntaxe Structurale. Paris: Librairie C. Klincksieck. Ukraїnska mova: en͡t
Google Scholar

syklopedi͡ia (2004) / Rusanivskyĭ, V. M. (red.). Vyd. 2. Kyїv: Ukraїnska en͡tsyklopedi͡ia im. M. P. Bazhana.
Google Scholar

Vinogradova, E. N., Chekalina, V. L. (2004). K voprosu o grammatike russkogo predloga. Pervye rezul’taty. Stat’͡ia 1-͡ia. Pon͡iatie paradigmy predloga, Vestnik Moskovskogo universiteta. Seri͡ia 9. Filologi͡ia, 5, 7–35.
Google Scholar

Vinogradova, E. N., Chekalina, V. L. (2006). K voprosu o grammatike russkogo predloga. Pervye rezul’taty. Stat’͡ia 2-͡ia: Sinonimi͡ia i antonimi͡ia predlozhnykh edini͡ts, Vestnik Moskovskogo universiteta. Seri͡ia 9. Filologi͡ia, 2, 18–37.
Google Scholar

Vinogradova, E., Sitar’, A. (2006). Morfosintaksicheska͡ia paradigma predlogov i ikh ekvivalentov v ukrainskom i russkom ͡iazykakh: sravnitel’nyĭ aspekt, Kul’tura narodov Prichernomor’͡ia, 82, 1, 60–62.
Google Scholar

Vsevolodova, M. V. (2003). Predlog: pole i kategori͡ia (aspekt funktsional’no-kommunikativnoĭ grammatiki). Linhvistychni studiï 11(1), 33‒38.
Google Scholar

Vsevolodova, M. (2004). Predlogi v sinkhronii i diakhronii: morfologi͡ia i sintaksis. Pervye rezul’taty mezhna͡tsional’nogo proekta. In: Funk͡tsionalno-komunikatyvni aspekty hramatyky i tekstu. Zb. nauk. pra͡ts, prysv͡iachenyĭ ͡iuvile͡iu A. P. Zahnitka (173–180). Done͡tsk: DonNU.
Google Scholar

Vsevolodova, M. V. (2011). K voprosu ob operacional’nykh metodakh kategorizacii predlozhnykh edini͡ts, Vestnik Moskovskogo universiteta. Seri͡ia 9. Filologi͡ia, 3, 103–135.
Google Scholar

Vsevolodova, M. V. (2017). Kategori͡ia upravleni͡ia v sovremennoĭ rusistike i problemy izucheni͡ia padezhnoĭ sistemy russkogo ͡iazyka v ino͡iazychnoĭ auditorii, Vestnik Moskovskogo universiteta. Seri͡ia 9. Filologi͡ia, 4, 151–187.
Google Scholar

Vykhovane͡ts, I. R. (1980). Pryimennykova systema ukraїnskoї movy. Kyїv: Naukova dumka.
Google Scholar

Vykhovane͡ts, I. R. (1988). Chastyny movy v semantyko-hramatychnomu aspekti. Kyїv: Naukova dumka.
Google Scholar

Vykhovane͡ts, I. R. (1993). Hramatyka ukraїnskoї movy. Syntaksys. Kyїv: Lybid.
Google Scholar

Vykhovane͡ts, I., Horodenska, K. (2004). Teoretychna morfolohi͡ia ukraїnskoї movy: Akademichna hramatyka ukraїnskoї movy. Kyїv: Pulsary.
Google Scholar

Zahnitko, A. P. (1996). Teoretychna hramatyka ukraїnskoї movy. Morfolohi͡ia. Done͡tsk: DonDU.
Google Scholar

Zahnitko, A. P. (2001). Teoretychna hramatyka ukraїnskoї movy: Syntaksys. Done͡tsk: DonNU.
Google Scholar

Zahnitko, A. P. (2014). Teori͡ia hramatyky i tekstu. Done͡tsk: DonNU.
Google Scholar

Zahnitko, A. (2018). Movnyĭ prostir hramatyky. Vinny͡ts͡ia: Nilan-Ltd.
Google Scholar

Zahnitko, A. (2021). Pryimennykovo-prostorova semantyka v suchasnykh interpreta͡tsi͡iakh: hramatychnyĭ i leksykohrafichnyĭ vymiry, Зборник Матице српске за славистику, 100, 169-186. DOI: 10.18485/ms_zmss.2021.100.12. DOI: https://doi.org/10.18485/ms_zmss.2021.100.12
Google Scholar

Zahnitko, A., Vynohradova, K., Danyl͡iuk, I., Zahnitko, N., Kushch, N., Oranska, M., Kitaeva, T., Sytar, H., Chekalina, V., Shchukina, I. (2009). Funk͡t sionalno-komunikatyvna i tekstova paradyhma ukraїnskykh pryimennykiv ta їkhnikh ekvivalentiv. Done͡tsk: Veber (Done͡tska filiia).
Google Scholar

Hanna Sytar

h.v.sytar@gmail.com

Afiliacja:

Slovanský ústav Akademie věd České republiky Czechy

Anatolii Zahnitko

https://orcid.org/0000-0001-7398-6091

Afiliacja:

Донецький національний університет імені Василя Стуса Ukraina

Biogram

Anatolii Zahnitko, Profesor, DrSc., člen korespondent Národní akademie věd Ukrajiny, Profesor Katedry obecné a aplikované lingvistiky a slovanské filologie Doněcké národní univerzity Vasylja Stusa v azylu (Vinnycja, Ukrajina).

Výzkumné zájmy: gramatika, analýza diskurzu, komparativní lingvistika, aplikovaná lingvistika, lexikografie, lingvistická personologie, lingvistická expertíza.